عَلَى النِّساءِ . . . « 1 » . خداى تعالى در دو موضع به جملهء اسميّه فرمود دلالت بر آن دارد كه طبيعتا مرد بر زن برترى دارد و خداوند تشريعا هم حكمى مطابق تكوين فرمود . و اهل سياحت و تواريخ و سير به ما خبر داده‌اند كه در اقوام وحشى ، مثل قبايل مراكز آفريقا كه مانند وحوش زندگى مىكنند و از خواصّ حيات انسانى بهره ندارند ، زنان بر مردان مقدّمند ، امّا مردم متمدّن كه به حيات انسانى آشنا شدند و به علوم و صنايع و تدبير و سياست پرداختند و زندگانى ايشان بر پايهء عقل و تدبير قرار بگرفت ، طبعا مردان پيشتر افتادند ؛ چون در صنعت و علم و تدبير بهتر از زنان توانستند حوائج زندگانى انسانى را فراهم آرند از دو جهت : يكى طبعى كه بدن مرد قوىتر است از زن و اندام او كامل‌تر و عقل معاش در بدن كامل كامل‌تر باشد ، بلكه در ساير حيوانات هم بدن نر كامل‌تر است از ماده ، مانند طاووس نر از طاووس ماده و شير نر از شير ماده و خروس از مرغ و در جمال هم افزون است . و اگر قطع نظر از شهوت جنسى كنيم ، پيرمرد سالم از پيرزن سالم شكيل‌تر است و مرد بدين مزيّت بدنى در حيات انسانى مؤثّرتر است . جهت دوم كسبى آن‌كه زن دورهء خوش از عمر خود را كه پس از ده‌سالگى است تا پنجاه در حمل و رضاع مىگذراند و در اين مدّت نمىتواند به صنعت و كارهاى سنگين بپردازد و تجربه آموزد و تدبير سياست فراگيرد و اگر زنى در اين امور برآيد و شهرت يابد از وظيفه طبيعى زنانه بازمانده و اين‌گونه زنان انگشت شمارند . در روم و يونان و مصر و كلده و فرنگيان هم نسبت زنان عالمه و مدبّره به مردان بسيار ناچيز است . پس حكمتى كه خداوند تعالى در قرآن كريم نسبت به برترى مردان فرمود ، متفرّع بر همان قاعدهء طبيعى و تكوينى است . « 2 » مؤلف : عمران بن حصين روايت كند كه از رسول صلّى اللّه عليه و آله پرسيدند كه بر زنان جهاد باشد ؟ گفت : بلى ، جهاد ايشان غيرت بود كه با خود جهاد كنند و صبر كنند . علّامه شعرانى : چون خداوند به مصلحتى تعدّد زوجات را بر مردان روا شمرد و

--> ( 1 ) . نساء ( 4 ) آيهء 34 . ( 2 ) . بقره ( 2 ) آيهء 229 .